ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯ ಸಂಭ್ರಮ ಮುಗಿಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಭಾದ್ರಪದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಪಂಚಮಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪವಿತ್ರ ದಿನವನ್ನು “ಋಷಿಪಂಚಮಿ” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಭಾದ್ರಪದ ಶುಕ್ಲ ಪಂಚಮಿಯಂದು ಬರುವ ಈ ದಿನ ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯ ಮರುದಿನವೇ ಆಗಿದ್ದು, ಕಶ್ಯಪ, ಅತ್ರಿ, ಭಾರದ್ವಾಜ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ, ಗೌತಮ, ಜಮದಗ್ನಿ ಮತ್ತು ವಶಿಷ್ಠ ಎಂಬ ಸಪ್ತಋಷಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅರುಂಧತಿಯರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವುದು ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆ.  ಆದರೆ ಋಷಿಪಂಚಮಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ವ್ರತವಲ್ಲ. “ನಾವು ಇಂದು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ಜ್ಞಾನ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಜೀವನಮೌಲ್ಯಗಳ ಹಿಂದೆ ಯಾರ ತ್ಯಾಗವಿದೆ?” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಮಗೆ ನೆನಪಿಸುವ ದಿನವೂ ಹೌದು.

ಋಷಿಪಂಚಮಿ ಎಂದರೇನು?

ಸನಾತನ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಮಹತ್ವದ ಸಂಸ್ಕಾರ. ತಂದೆ–ತಾಯಿಗೆ ಗೌರವ, ಗುರುಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ದೇವರಿಗೆ ಪೂಜೆ, ಪೂರ್ವಜರಿಗೆ ತರ್ಪಣ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇದೇ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಭಾವನೆಯ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು. ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಮಾನವಕುಲದ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ಜ್ಞಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಧರ್ಮ, ವೇದವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಜೀವನಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿ ಬೆಳೆಸಿದ ಋಷಿ–ಮುನಿಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ದಿನವೇ ಋಷಿಪಂಚಮಿ. ಭಾದ್ರಪದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಪಂಚಮಿಯಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಈ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಋಷಿಗಳಾದ ಕಶ್ಯಪ, ಅತ್ರಿ, ಭಾರದ್ವಾಜ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ, ಗೌತಮ, ಜಮದಗ್ನಿ ಮತ್ತು ವಶಿಷ್ಠ  ಮತ್ತು ವಶಿಷ್ಠರ ಪತ್ನಿ ಅರುಂಧತಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದಿಗೂ ಈ ದಿನವನ್ನು ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ದಿನವೆಂದು ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಪ್ತಋಷಿಗಳೇ ಏಕೆ ?

ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಋಷಿಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಅವರು ಕೇವಲ ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲ. ಅವರು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹುಡುಕಿದವರು, ಅದನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದವರು, ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ನೀಡಿದವರು ಮತ್ತು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಧರ್ಮ–ನೀತಿ–ಜೀವನದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸಿದವರು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು ವಿವಿಧ ಪುರಾಣ, ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪರಂಪರಾ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಪ್ತಋಷಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲೂ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಋಷಿಪಂಚಮಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಏಳು ಹೆಸರುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

ಋಷಿಪಂಚಮಿಯ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ಯಾವ ವಯಸ್ಸಿನ  ಮಹಿಳೆಯರು  ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ

ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮುಟ್ಟು ನಿಂತ ಮಹಿಳೆಯರು (ರಜೋನಿವೃತ್ತಿ ಹೊಂದಿದವರು) ಮತ್ತು 50 ವರ್ಷ ದಾಟಿದವರು ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.  ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಮುಟ್ಟಾಗುವ ಹೆಂಗಸರು ಪ್ರಸ್ತುತ ಋತುಚಕ್ರ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ 50 ವರ್ಷ ದಾಟಿದ ಮಹಿಳೆಯರು ಸಹ ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ವ್ರತದ ದಿನದಂದು (ಭಾದ್ರಪದ ಶುಕ್ಲ ಪಂಚಮಿ) ಮಹಿಳೆಯರು ಪ್ರಸ್ತುತ ಮುಟ್ಟಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇರಬಾರದು. ಅಂದರೆ, ಆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪೂಜೆಯ ದಿನದಂದು ಅವರು ಮುಟ್ಟಾಗಿರದೆ, ಶುಚಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಉಪವಾಸವನ್ನು ಮಾಡಲು ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ

ಈ ವ್ರತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶವೆಂದರೆ ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮುಟ್ಟಾಗುತ್ತಿದ್ದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ (ತಿಳಿದೋ ಅಥವಾ ತಿಳಿಯದೆಯೋ) ಧರ್ಮ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪುಗಳು ಅಥವಾ ದೋಷಗಳ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ (ಋತುದೋಷ ನಿವಾರಣೆ) ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅದರ ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಋಷಿಪಂಚಮಿ ವ್ರತ ಆಚರಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಬೆಳೆದಿದೆ.  ಋತುಸ್ರಾವವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ದೈಹಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದ್ದು,, ಋಷಿಪಂಚಮಿಯನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೇಲಿನ ದೋಷಾರೋಪಣೆಯ ದಿನವಲ್ಲ. ಆತ್ಮಪರಿಶೀಲನೆ, ಕೃತಜ್ಞತೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸ್ಮರಣೆಯ ದಿನವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ.

ಋಷಿಪಂಚಮಿ ವ್ರತದ ಸಂಕಲ್ಪ

ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಸ್ನಾನ ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ ಪೂಜೆಗೆ ಮುನ್ನ ಭಕ್ತರು ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ತಿಳಿದು ಅಥವಾ ತಿಳಿಯದೆ ನಡೆದ ತಪ್ಪುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ದೋಷಗಳ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ, ಅರುಂಧತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಪ್ತಋಷಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ನಾನು ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣೆ ಅಲ್ಲ. ನನ್ನಿಂದ ತಪ್ಪುಗಳಾಗಿರಬಹುದು; ಅವುಗಳನ್ನು ಅರಿತು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಮನೋಭಾವವೇ ಇದರ ಆಂತರಿಕ ಸಂದೇಶ.

ಋಷಿಪಂಚಮಿ ಪೂಜೆಯ ವಿಶೇಷ ವಿಧಾನ

ಪ್ರದೇಶ, ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿಧಾನ ಹೀಗಿದೆ:

1. ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಎದ್ದು ಸ್ನಾನ

ಕೆಲವು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬೇಗ ಎದ್ದು ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಅಘಾಡಿ/ಅಪಾಮಾರ್ಗದ ಕಡ್ಡಿಯಿಂದ ಹಲ್ಲುಜ್ಜುವ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಇದೆ.

2. ಶುದ್ಧ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸುವುದು

ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ಶುಭ್ರವಾದ ಬಟ್ಟೆ ಧರಿಸಿ ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

3. ಮಂಡಲ ರಚನೆ

ಅರಿಶಿನ, ಕುಂಕುಮ ಅಥವಾ ರೋಲಿಯಿಂದ ಚೌಕಾಕಾರದ ಮಂಡಲ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

4. ಎಂಟು ಅಕ್ಕಿಯ ಗುಡ್ಡೆಗಳು

ಪರಂಪರೆಯ ಒಂದು ವಿಧಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಮಣೆಯ ಮೇಲೆ ಎಂಟು ಅಕ್ಕಿಯ ಗುಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಎಂಟು ಅಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಸಪ್ತಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಅರುಂಧತಿಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ ಅವರ ಆವಾಹನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

5. ಷೋಡಶೋಪಚಾರ ಪೂಜೆ

ನೀರು, ಪಂಚಾಮೃತ, ಚಂದನ, ಅಕ್ಷತೆ, ಹೂವು, ಧೂಪ, ದೀಪ, ನೈವೇದ್ಯ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಋಷಿಗಳ ಚಿತ್ರ ಅಥವಾ ಮೂರ್ತಿಗೆ ಪಂಚಾಮೃತಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಇದೆ.

ಋಷಿಪಂಚಮಿಯ ಆಹಾರ

ಋಷಿಪಂಚಮಿಯ ವಿಶೇಷ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು. ಈ ದಿನ ಎತ್ತುಗಳ ಶ್ರಮದಿಂದ ಉಳುಮೆ ಮಾಡಿದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ತಿನ್ನಬಾರದು ಎಂಬ ಪರಂಪರೆ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅದರ ಬದಲಾಗಿ ನೆಲದೊಳಗೆ ಬೆಳೆಯುವ ಗೆಡ್ಡೆ–ಗೆಣಸು, ಕಂದಮೂಲ, ಹಣ್ಣು ಅಥವಾ ಋತುಸಹಜ ತರಕಾರಿಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಇದೆ. ಇದು ಎಲ್ಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಿದೆ:ಒಂದು ದಿನವಾದರೂ ಕೃಷಿ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳೋಣ. ಇಂದಿನ ಪರಿಸರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೂ ಇದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಸಂಕೇತ.

ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವವರು ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಹಣ್ಣು, ಕಂದಮೂಲ, ಗೆಡ್ಡೆಗೆಣಸು ಅಥವಾ ಧಾನ್ಯರಹಿತ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾತ್ವಿಕ, ಸರಳ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಮಸಾಲೆಯ ಆಹಾರ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಸರಳತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು.

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಋಷಿಪಂಚಮಿ ಭಾಜಿ

ಋಷಿಪಂಚಮಿಯ ಆಹಾರ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಋಷಿಪಂಚಮಿ ಭಾಜಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಇದು ಒಂದೇ ತರಕಾರಿಯ ಪಲ್ಯವಲ್ಲ. ಋತುಮಾನಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಹಲವು ತರಕಾರಿಗಳು, ಸೊಪ್ಪುಗಳು ಮತ್ತು ಕಂದಮೂಲಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ತಯಾರಿಸುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಖಾದ್ಯ. ಕೆಲವು ಪದ್ಧತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಚವಳಿ, ಅಮರಂಥ್/ರಾಜಗಿರಾ ಸೊಪ್ಪು, ಸುರಣ, ಸಿಹಿಗೆಣಸು, ಆಲೂಗಡ್ಡೆ, ಸೌತೆ/ಸೋರೇಕಾಯಿ ವರ್ಗದ ತರಕಾರಿಗಳು, ಸೋರೆಕಾಯಿ, ಕುಂಬಳಕಾಯಿ, ಬಾಳೇಕಾಯಿ, ಕಡಲೆಕಾಯಿ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರದೇಶಾನುಸಾರ ಪಾಕವಿಧಾನ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದಿನ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಹದ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದರೂ, ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸರಳವಾಗಿ ಬೇಯಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಇತ್ತು.  ಅಂದರೆ, ಋಷಿಪಂಚಮಿಯ ಅಡುಗೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಸಂದೇಶವಿದೆ: ಅತಿಯಾದ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸರಳ ಕೊಡುಗೆಯೇ ಸಾಕು.

ಬ್ರಹ್ಮ–ಉತಂಕನ ಋಷಿಪಂಚಮಿ ಕಥೆ

ಋಷಿಪಂಚಮಿ ವ್ರತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆ ಉತಂಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಕಥೆ. ಪುರಾಣಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದ್ಯರ್ಭ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಉತಂಕ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ಸುಶೀಲಾ, ಮಗ ಮತ್ತು ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಮಗಳು ವಿವಾಹವಾದರೂ ವಿಧವೆಯಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ತಂದೆಯ ಮನೆಗೆ ಬಂದು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಒಂದು ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಆಕೆಯ ದೇಹವನ್ನು ಹುಳುಗಳು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಭಯಾನಕ ದೃಶ್ಯ ಕಂಡು ಕುಟುಂಬದವರು ಬೆಚ್ಚಿಬಿದ್ದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದಾಗ, ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಋಷಿಪಂಚಮಿ ವ್ರತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರಣವನ್ನು ಅವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಆಕೆಗೆ ಋಷಿಪಂಚಮಿ ವ್ರತ ಆಚರಿಸಲು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ವ್ರತ ಆಚರಿಸಿದ ನಂತರ ಸಂಕಷ್ಟದಿಂದ ಮುಕ್ತಳಾದಳು ಎಂಬುದು ಕಥೆಯ ಸಾರ.

ಜಯಶ್ರೀ ಮತ್ತು ಸುಮತಿಯ ಕಥೆ

ಮತ್ತೊಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ವ್ರತಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಜಯಶ್ರೀ ಎಂಬ ಮಹಿಳೆಯ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಋತುಸ್ರಾವದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾದ ನಿಷೇಧಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ನಡೆದುಕೊಂಡ ಪರಿಣಾಮ ಆಕೆಯ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟಗಳು ಬಂದವು ಎಂಬುದು ಕಥೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ. ನಂತರ ಆಕೆಯ ಪತಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ ಮೇಲೆ, ಕರ್ಮಫಲದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರ ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಕಥೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಅವರ ಮಗ ಸುಮತಿ ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲು ತಯಾರಿಸಿದ ಪಾಯಸವನ್ನು ಹಾವು ವಿಷಪೂರಿತಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ನಾಯಿಯು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕೋಪಗೊಂಡ ಸುಮತಿ ನಾಯಿಗೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಈ ಎಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳ ಹಿಂದಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು ಋಷಿಪಂಚಮಿ ವ್ರತದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಥೆಯೂ ಇತರ ವ್ರತಕಥೆಗಳಂತೆ ಕರ್ಮ, ತಪ್ಪಿನ ಅರಿವು, ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.

ಋಷಿಪಂಚಮಿ ಮಂತ್ರ

ಪೂಜೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಠಿಸುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶ್ಲೋಕ:

ಕಶ್ಯಪೋಽತ್ರಿರ್ಭಾರದ್ವಾಜೋ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋಽಥ ಗೌತಮಃ ।
ಜಮದಗ್ನಿರ್ವಸಿಷ್ಠಶ್ಚ ಸಪ್ತೈತೇ ಋಷಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ॥

ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವರ ಕೃಪೆಯನ್ನು ಕೋರುವ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಸರಳ ಅರ್ಥ: ಕಶ್ಯಪ, ಅತ್ರಿ, ಭಾರದ್ವಾಜ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ, ಗೌತಮ, ಜಮದಗ್ನಿ ಮತ್ತು ವಶಿಷ್ಠ—ಈ ಸಪ್ತಋಷಿಗಳನ್ನು ನಾವು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತೇವೆ. ನಮ್ಮ ತಪ್ಪುಗಳು ದೂರವಾಗಲಿ.  ಅವರ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದ ನಮಗೆ ದೊರೆಯಲಿ.

12 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೇ ಉದ್ಯಾಪನೆ?

ಪರಂಪರೆಯ ಒಂದು ವಿಧಾನದ ಪ್ರಕಾರ 12 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಅಥವಾ 50ನೇ ವಯಸ್ಸಿನ ನಂತರ ಋಷಿಪಂಚಮಿ ವ್ರತದ ಉದ್ಯಾಪನೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಉದ್ಯಾಪನೆ ಎಂದರೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದ ವ್ರತವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಮಾಪನಗೊಳಿಸುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ. ಆದರೆ ಉದ್ಯಾಪನೆ ಮಾಡಿದ ನಂತರವೂ ವ್ರತವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನಿರ್ಬಂಧವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೆಲವು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ.

ಋಷಿಪಂಚಮಿ ಮತ್ತು ಭಾಯಿ ಪಂಚಮಿ

ಕೆಲವು ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಋಷಿಪಂಚಮಿಯನ್ನು ಭಾಯಿ ಪಂಚಮಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೆಲವು ಮಹೇಶ್ವರಿ ಸಮುದಾಯದ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಹೋದರಿಯರು ಸಹೋದರರಿಗೆ ರಾಖಿ ಅಥವಾ ಪವಿತ್ರ ದಾರವನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಪದ್ಧತಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಸಹೋದರ–ಸಹೋದರಿಯರು ಪರಸ್ಪರರ ಆರೋಗ್ಯ, ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ರಕ್ಷಾಬಂಧನದೊಂದಿಗೆ ಸಾಮ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಎಲ್ಲಾ ಹಿಂದೂ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲೂ ಋಷಿಪಂಚಮಿಯನ್ನು ಭಾಯಿ ಪಂಚಮಿ ಎಂದು ಆಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವೆಂದು ನೋಡುವ ಬದಲು ಅವುಗಳ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಖ್ಯ.

ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ಪೂಜೆಯ ಸಂಬಂಧ

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೇರಳದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಿಂದೂಗಳು ನಾವು ಬಳಸುವ ಚಾಂದ್ರಮಾನ ಪಂಚಾಂಗದ ಬದಲಾಗಿ, ಸೌರಮಾನ ಪಂಚಾಂಗವನ್ನು ಆಧಾರವನ್ನಾಗಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕಾರ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ಜಯಂತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 17 ರಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ಮೂಲಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಕೇರಳದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಋಷಿಪಂಚಮಿಯಂದೇ ಆಚರಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಇದೆ.

ಜೈನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ

ಋಷಿಪಂಚಮಿ ಅವಧಿ ಜೈನ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಲವು ಕಡೆ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿದೆ. ಶ್ವೇತಾಂಬರ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ಯುಷಣ ಮಹಾಪರ್ವದ ಸಮಾಪ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಅವಧಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ದಿಗಂಬರ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ದಶಲಕ್ಷಣ ಮಹಾಪರ್ವದ ಆರಂಭದೊಂದಿಗೆ ಕಾಲಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧ ಕಾಣಬಹುದು. ಇದು ಹಿಂದೂ ಋಷಿಪಂಚಮಿ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ವಿಭಿನ್ನವಾದ ಜೈನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆ.

ನದಿ, ಕೆರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಋಷಿಪಂಚಮಿ

ಹಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಋಷಿಪಂಚಮಿಯಂದು ನದಿ, ಕೆರೆ ಅಥವಾ ಪವಿತ್ರ ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ಪದ್ಧತಿ ಇತ್ತು. ಇದು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ನೀರಿನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಒಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿಯೂ ನೋಡಬಹುದು. ಇಂದು ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೆರೆಗಳು ಮಾಲಿನ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಈ ಆಚರಣೆಯ ಮೂಲ ಆಶಯವನ್ನು ನೀರನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಕಾಪಾಡೋಣ ಎಂಬ ಪರಿಸರ ಸಂದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವುದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ.

ಋಷಿಪಂಚಮಿಯ ನಿಜವಾದ ಸಂದೇಶ ಏನು?

ಋಷಿಪಂಚಮಿಯನ್ನು ಕೇವಲ: ಉಪವಾಸ ಮಾಡಬೇಕು, ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಪಾಪ ಹೋಗಬೇಕು ಎಂಬ ಸೀಮಿತ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ ಅದರ ದೊಡ್ಡ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಇದು ನಮಗೆ ಐದು ದೊಡ್ಡ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

1. ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಇರಲಿ

ನಾವು ಕಲಿತ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜ್ಞಾನಕ್ಕೂ ಹಿಂದೆ ಯಾರಾದರೂ ಒಬ್ಬ ಗುರು, ಸಂಶೋಧಕ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನಸಾಧಕನ ಪರಿಶ್ರಮವಿದೆ.

2. ತಪ್ಪಾದರೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಿ

ತಪ್ಪು ಮಾಡದ ಮನುಷ್ಯ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ತಪ್ಪನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವ ಗುಣವೇ ಮುಖ್ಯ.

3. ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಗೌರವ ನೀಡಿ

ಆಹಾರ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ? ನೀರು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ? ಭೂಮಿ ನಮಗೆ ಏನು ಕೊಡುತ್ತದೆ? ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಅವಕಾಶವೂ ಇದು.

4. ಸರಳ ಜೀವನದ ಮಹತ್ವ ಅರಿಯಿರಿ

ಸರಳ ಆಹಾರ, ಸಂಯಮ, ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಮಿತ ಜೀವನಶೈಲಿ ಭಾರತೀಯ ವ್ರತಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು.

5. ಪೂರ್ವಜರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಿರಿ

ಋಷಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅವರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಓದುವುದು, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನಿಜವಾದ ಗೌರವ.

ಋಷಿ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ?

ಇದು ಇಂದಿನ ಯುವಜನತೆಗೆ ಕೇಳಬೇಕಾದ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ. ಸಮಾಜದ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟು ಹೊಸ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ವಿಜ್ಞಾನಿ, ಜನರ ಜೀವ ಉಳಿಸಲು ಹಗಲಿರುಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ವೈದ್ಯ, ಹೊಸ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಜ್ಞಾನ ನೀಡುವ ಶಿಕ್ಷಕ, ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ರೂಪಿಸುವ ಸಂಶೋಧಕ, ರೈತನ ಬದುಕನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಕೃಷಿ ವಿಜ್ಞಾನಿ, ಪರಿಸರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ  ಇವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಋಷಿ ಮನೋಭಾವ ಹೊಂದಿರುವವರು. ಹೀಗಾಗಿ ಋಷಿಪಂಚಮಿಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು 21ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲೂ ಜೀವಂತವಾಗಿಡಬಹುದು.

ಋಷಿಪಂಚಮಿ – ಒಂದು ದಿನ, ಹಲವು ಅರ್ಥಗಳು

ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯ ಮರುದಿನವೇ ಬರುವ ಋಷಿಪಂಚಮಿ ನಮಗೆ ಒಂದು ಸುಂದರ ಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ವಿಘ್ನವಿನಾಯಕನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತೇವೆ. ನಂತರ ಜ್ಞಾನ ನೀಡಿದ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತೇವೆ. ಗಣೇಶನು ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವಿವೇಕದ ಸಂಕೇತ. ಋಷಿಗಳು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ಸಂಕೇತ. ಹೀಗಾಗಿ ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯಿಂದ ಋಷಿಪಂಚಮಿವರೆಗೆ ಇರುವ ಈ ದಿನಗಳು ಕೇವಲ ಹಬ್ಬಗಳ ಸರಣಿಯಲ್ಲ.

ಅವು ಹೇಳುವ ಸಂದೇಶ:

ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಬದುಕು, ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಗೌರವಿಸು, ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡು, ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದಿಕೋ, ನಿನಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿದವರನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಮರೆಯಬೇಡ.

ಕೊನೆಯ ಮಾತು

ಋಷಿಪಂಚಮಿಯಂದು ಸಪ್ತಋಷಿಗಳ ಮುಂದೆ ದೀಪ ಹಚ್ಚುವಾಗ ನಾವು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಯೋಚಿಸೋಣ. ನಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸಲು ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಎಷ್ಟು ಜನರನ್ನು ನಾವು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ? ನಮ್ಮ ಶಾಲೆಯ ಗುರುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳವರೆಗೆ, ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರಿಂದ ಹಿಡಿದು ರೈತರವರೆಗೆ.ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಹಿರಿಯರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಸಮಾಜಕ್ಕಾಗಿ ದುಡಿಯುವ ಅನಾಮಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳವರೆಗೆ, ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಹಿಂದೆ ಸಾವಿರಾರು ಜನರ ಪರಿಶ್ರಮವಿದೆ. ಅವರನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅವರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಅದನ್ನು ಹಸ್ತಾಂತರಿಸುವುದು—ಅದೇ ಋಷಿಪಂಚಮಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಅರ್ಥ.

ಋಷಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅವರ ಆದರ್ಶಗಳನ್ನು ಬದುಕುವುದು ದೊಡ್ಡ ಪೂಜೆ. ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆ.  ಅದನ್ನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಹಂಚುವುದು ಅದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಧರ್ಮ. ಅದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಋಷಿಪಂಚಮಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ವ್ರತವಲ್ಲ…

ಇದು ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಹಬ್ಬ

ಇದು ಆತ್ಮಪರಿಶೀಲನೆಯ ದಿನ. ಇದು ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ನಮಿಸುವ ದಿನ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ನಮ್ಮ ಋಷಿ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪವಿತ್ರ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಹಬ್ಬದ ಮೂಲಕ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಟ್ಟ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರಿಗೂ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಸಪ್ತಋಷಿಗಳಿಗೂ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ನಮಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಬಿಡೋಣ ಅಲ್ವೇ?

ಏನಂತೀರೀ?
ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಉಮಾಸುತ

ಋಷಿಪಂಚಮಿಯ ಹಾರ್ದಿಕ ಶುಭಾಶಯಗಳು. 🙏🌿