ನೀವೇನು ಈ ನೆಲವನ್ನು ಉತ್ತಿರೇ? ಬಿತ್ತಿರೇ? ಬೆಳೆದರೇ? ನಿಮಗೇಕೆ ಕೊಡಬೇಕು ಕಪ್ಪಾ?
ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ಕನ್ನಡಿಗರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಮೂಡುವುದು ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಹಿರಿಯ ನಟಿ ಬಿ. ಸರೋಜಾದೇವಿಯವರ ಅಭಿನಯದ ಆ ವೀರಾವೇಶದ ದೃಶ್ಯ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಥ್ಯಾಕರೆ ಎದುರು ಎದೆಯುಬ್ಬಿಸಿ ನಿಂತು, ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಕಪ್ಪ ಕೇಳಲು ಬಂದ ವಿದೇಶಿ ಆಡಳಿತಗಾರನಿಗೆ ದಿಟ್ಟ ಉತ್ತರ ನೀಡುವ ರಾಣಿಯ ಆ ಸಂಭಾಷಣೆ ಇಂದಿಗೂ ಕನ್ನಡಿಗರ ಮೈ ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಆ ವೀರಾವೇಶ ಕೇವಲ ಸಿನಿಮಾದ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲ. ಅದರ ಹಿಂದೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಗೆ ತಲೆಬಾಗದೆ, ತನ್ನ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ ನಿಜವಾದ ವೀರನಾರಿಯ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ.
ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ 1857ರ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ದಶಕಗಳ ಮೊದಲೇ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಸಶಸ್ತ್ರ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದವರಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಪ್ರಮುಖರು. ಅವರ ಹೋರಾಟವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದ ಸಂಘರ್ಷವಲ್ಲ; ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧದ ಪ್ರತಿರೋಧ, ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಆಡಳಿತದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ದಿಟ್ಟ ಉತ್ತರವಾಗಿತ್ತು.
ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23ರಂದು ಅವರ ಜನ್ಮದಿನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಆ ಮಹಾನ್ ವೀರನಾರಿಯ ಸಾಹಸಗಾಥೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ನಮನ ಸಲ್ಲಿಸೋಣ.
ಕಾಕತಿಯಿಂದ ಕಿತ್ತೂರಿನ ರಾಣಿಯಾಗುವವರೆಗೆ
ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಕತಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ 1778ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23ರಂದು ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಜನಿಸಿದರು ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ತಂದೆ ಧೂಳಪ್ಪ ಗೌಡ ದೇಸಾಯಿ. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಧೈರ್ಯ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ನಾಯಕತ್ವದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಅವರಿಗೆ ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ, ಕತ್ತಿವರಸೆ ಮತ್ತು ಬಿಲ್ಲುವಿದ್ಯೆಯಂತಹ ಸಮರಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಇಂತಹ ತರಬೇತಿ ದೊರೆಯುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಛಲದಿಂದ ವಿಶಿಷ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡರು.
ಮುಂದೆ ಅವರು ಕಿತ್ತೂರಿನ ದೊರೆ ಮಲ್ಲಸರ್ಜರನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿ ಕಿತ್ತೂರಿನ ಅರಮನೆಗೆ ಬಂದರು. ಮಲ್ಲಸರ್ಜರೊಂದಿಗೆ ಅವರ ದಾಂಪತ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗ ಎಂಬ ಪುತ್ರ ಜನಿಸಿದನೆಂದು ಕೆಲವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಿವರಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಜಮನೆತನದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಲೇ ಅವರು ಆಡಳಿತ, ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡರು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಅವರು ಕೇವಲ ಅರಮನೆಯ ರಾಣಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಕಿತ್ತೂರಿನ ಜನರ ಹಿತ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬಲ್ಲ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದರು.
ಕಿತ್ತೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹಿನ್ನೆಲೆ
ಚೆನ್ನಮ್ಮನವರ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಿತ್ತೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಆ ಕಾಲದ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಇಂದಿನ ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಕಿತ್ತೂರು, ತನ್ನದೇ ಆದ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಸಂಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಆಡಳಿತಗಾರರು ವಿವಿಧ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲಶಾಹಿಗಳು, ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.
18ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಿಂದ 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದವರೆಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ನಿರಂತರ ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಮರಾಠ ಪೇಶ್ವೆಗಳು, ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ, ಹೈದರಾಬಾದಿನ ನಿಜಾಮ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಭಾರತಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದ ಧೂರ್ತ, ಕ್ರೂರ ಧೋರಣೆಯ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜಮನೆತನಗಳ ನಡುವಿನ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಕ್ರಮೇಣ ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತಮ್ಮ ಕೈಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಪ್ಪಂದಗಳು, ತೆರಿಗೆ, ಸೈನಿಕ ನೆರವು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಗಳ ಮೂಲಕ ಹಲವು ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತೂರಿನಂತಹ ಸಣ್ಣ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.
ಬ್ರಿಟಿಷರೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿದ ಸಂಘರ್ಷ
ಇಂತಹ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಮೈಸೂರಿನ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಮಲ್ಲಸರ್ಜನನ್ನು ಬಂಧಸಿ, ಕಪಾಲದುರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೆರೆಯಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅದು ಹೇಗೋ ಉಪಾಯದಿಂದ ಆ ಸೆರೆಮನೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ ಮಲ್ಲಸರ್ಜನನಿಗೆ ಇದೇ ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಅಧಿಕಾರಿ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ 1803ರಲ್ಲಿ ನೆರವು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತೆ ಕಿತ್ತೂರನ್ನು ಭದ್ರ ಗೊಳಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದನು.
ಪೇಶ್ವೆಯವರಿಗೆ 1909ರಲ್ಲಿ 1,75,000 ರಷ್ಟು ಕಪ್ಪ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೂ ವಿಶ್ವಾಸಘಾತ ಮಾಡಿ ಮಲ್ಲಸರ್ಜನನ್ನು 3 ವರ್ಷ ಕಾಲ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಸೆರೆ ಇಟ್ಟು ನಂತರ 1918ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿ ಆತ ಕಿತ್ತೂರಿಗ ಮರಳುವಾಗ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಅಸುನೀಗಿದಾಗ ಮಲ್ಲಸರ್ಜನನ ಮಗ ಶಿವಲಿಂಗ ರುದ್ರಸರ್ಜನು ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನರಿಂದ ಪದೇ ಪದೇ ಧಾಳಿಯ ಕಿರಿಕಿರಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಲುವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ರೂ. 1,70,000 ಕಪ್ಪ ನೀಡುವ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದುರಾದೃಷ್ಟವಷಾತ್ ಶಿವಲಿಂಗರುದ್ರ ಸರ್ಜನು 11 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ 1824 ರಂದು ವಾರಸುದಾರರಿಲ್ಲದೆ ತೀರಿಕೊಂಡಾಗ ಆತನ ಹೆಂಡತಿ ವೀರಮ್ಮನಿಗೆ ಕೇವಲ 11 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಜನ ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲದೇ ಅನಾಥವಾಗಿದ್ದ ಕಿತ್ತೂರಿನ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಟರಾಗಿದ್ದ ಮಾಸ್ತಮರಡಿ ಗೌಡರ ಪುತ್ರ ಶಿವಲಿಂಗಪ್ಪನನ್ನು ದತ್ತಕ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ತನ್ನ ಮೊಮ್ಮಗನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಲು ಅನುವಾಗುತ್ತಾಳೆ.
ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದತ್ತು ಪುತ್ರರು ರಾಜ್ಯವಾಳುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾನೂನನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದು ಅನಾಥ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಕೈ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಿಟೀಷರ ಧಾರವಾಡದ ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಥ್ಯಾಕರೆ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸುವುದಲ್ಲದೇ, 13 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ 1824ರಂದು ಥ್ಯಾಕರೆ ಸ್ವತಃ ಕಿತ್ತೂರಿಗೆ ಬಂದು ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಮುಂದಿನ ಆದೇಶ ಬರುವವರೆಗೂ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮಲ್ಲಪ್ಪಶೆಟ್ಟಿ ಹಾಗು ಹಾವೇರಿಯ ವೆಂಕಟರಾವ್ ಅವರನ್ನು ಕಿತ್ತೂರಿನ ಸಂಸ್ಥಾನದ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ನೇಮಕ ಮಾಡುವುದಲ್ಲದೇ, ಕಿತ್ತೂರಿನ ಭಂಡಾರಕ್ಕೆ ಬೀಗ ಮುದ್ರೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ.
ಥ್ಯಾಕರೆಯ ದರ್ಪಕ್ಕೆ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ದಿಟ್ಟ ಉತ್ತರ
ಥ್ಯಾಕರೆಯ ಈ ರೀತಿಯ ಉದ್ಧಟನವೇ ಲೇಖನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿರುವ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿರುವ ಸನ್ನಿವೇಶ ಬರುವುದಲ್ಲದೇ, ಥ್ಯಾಕರೆಯ ಆದೇಶವನ್ನು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮಾ ಖಡಾಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾಳಲ್ಲದೇ ಥ್ಯಾಕರೆಗೆ ಕಪ್ಪವನ್ನೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ಬ್ರಿಟೀಷರು ಕೋಪಗೊಂಡು ಕಿತ್ತೂರಿನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂದು ಅರಿತು ಅದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಮನ್ರೋನಿಗೆ ಹಾಗು ಚಾಪ್ಲಿನ್ನನಿಗೂ ಸಂಧಾನಕ್ಕಾಗಿ ಪತ್ರ ಬರೆಯುತ್ತಾಳಲ್ಲದೇ, ಮುಂದಾಲೋಚನೆಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಾಪುರ ಮೊದಲಾದ ನೆರೆಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ದೊರೆಗಳಿಗೆ ಕಿತ್ತೂರಿನ ಪರವಾಗಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಕೋರಿ ಪತ್ರ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.
ಸಂಧಾನದ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಕಿತ್ತೂರಿನ ಮೇಲೆ ಸೈನಿಕ ದಾಳಿ ನಡೆಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಅರಿತ ರಾಣಿ ನೆರೆಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿ, ಸಹಾಯ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತೂರಿನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿ, ಕೋಟೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ರಾಣಿಯ ಪರವಾಗಿ ಸರದಾರ ಗುರುಸಿದ್ದಪ್ಪ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಯೋಧರು ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾದರು.
1824ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23: ಕಿತ್ತೂರಿನ ವೀರಗಾಥೆಯ ನಿರ್ಣಾಯಕ ದಿನ
1824ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಕಿತ್ತೂರಿನ ವಿರುದ್ಧ ಸೈನಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಮುಂದಾದರು. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23ರಂದು ನಡೆದ ಸಂಘರ್ಷ ಕಿತ್ತೂರಿನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ತಿರುವಾಯಿತು.
ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆ ಕೋಟೆಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಲು ಮುಂದಾದಾಗ, ಕಿತ್ತೂರಿನ ಸೈನಿಕರು ತೀವ್ರ ಪ್ರತಿರೋಧ ತೋರಿದರು. ಕೋಟೆಯೊಳಗಿದ್ದ ಯೋಧರು ಸಂಘಟಿತವಾಗಿ ಎದುರಾಳಿ ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಮುಗಿಬಿದ್ದರು. ಈ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಥ್ಯಾಕರೆ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು. ಅವರ ಸಾವಿಗೆ ಕಿತ್ತೂರಿನ ಯೋಧ ಅಮಟೂರು ಬಾಳಪ್ಪನ ಗುಂಡೇಟು ಕಾರಣವೆಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾದ ವಾಲ್ಟರ್ ಎಲಿಯಟ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟೀವನ್ಸನ್ ಬಂಧಿತರಾದರು ಎಂಬ ವಿವರಗಳೂ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿವೆ.
ಬ್ರಿಟಿಷರಂತಹ ಪ್ರಬಲ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಶಕ್ತಿಗೆ ಕಿತ್ತೂರಿನ ಸೈನಿಕರು ನೀಡಿದ ಈ ಸೋಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಘಟನೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನಿಂದ ಹೋರಾಡಿದ ಕನ್ನಡಿಗರ ಸಾಹಸಕ್ಕೆ ಇದು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು. ಕಿತ್ತೂರಿನ ವಿಜಯವು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನವರ ನಾಯಕತ್ವ, ಸೈನಿಕರ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ವಿಜಯದ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ದಾಳಿ
ಈ ಸೋಲಿನಿಂದ ಬ್ರಿಟೀಷರು ಕೋಪಗೊಂಡರೂ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ನಾಜೂಕಾಗಿ ಪರಿಹರಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಿಂದ, ಚೆನ್ನಮ್ಮವೊಂದಿಗೆ ಪತ್ರ ಪತ್ರವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ನಡೆಸುವ ಮೂಲಕ, 1824 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2 ರಂದು ಸ್ಟೀವನ್ಸನ್ ಹಾಗು ಈಲಿಯಟ್ ಅವರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು ಚನ್ನಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವೈಮನಸ್ಯ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ತೋರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾರಾದರೂ, ಕಿತ್ತೂರಿನಲ್ಲಿ ಸೋಲು ಅನುಭವಿಸಿದ ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧರಿರಲಿಲ್ಲ ಸಂಘರ್ಷ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಡಿಸೆಂಬರ್ 3 ರಂದು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆಯೇ ತಮ್ಮ ಅಪಾರ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕಿತ್ತೂರನ್ನು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಒಡೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಬಾರಿ ಅವರ ಸೈನಿಕ ಶಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು; ಕೋಟೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು.
ತೀವ್ರ ಹೋರಾಟದ ಬಳಿಕ ಕಿತ್ತೂರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಡಿಸೆಂಬರ್ 4 ರಂದು ಸರದಾರ ಗುರುಸಿದ್ದಪ್ಪ ಸೆರೆಯಾಳಾದರೆ, ಡಿಸೆಂಬರ್ 5 ರಂದು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕೆಯ ಸೊಸೆಯಂದಿರಾದ ವೀರಮ್ಮ ಮತ್ತು ಜಾನಕಿಬಾಯಿಯವರನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಯುದ್ಧ ಕೈದಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಡಿಸೆಂಬರ್ 12 ರಂದು ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಹಾಗು ವೀರಮ್ಮರನ್ನು ಬೈಲಹೊಂಗಲದ ಸರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದ ವೀರರಾಣಿ
ಒಮ್ಮೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಿದ್ದ ವೀರರಾಣಿ, ಈಗ ಸೆರೆಮನೆಯ ಗೋಡೆಗಳ ನಡುವೆ ಬದುಕಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಎದುರಾಯಿತು. ಆದರೆ, ಅವರ ಹೋರಾಟದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಸೆರೆಮನೆಯ ಗೋಡೆಗಳು ಬಂಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಯೇ 4 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸೆರೆಯಾಳಾಗಿಯೇ ಉಳಿದ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ 1829 ಫೆಬ್ರುವರಿ 2 ರಂದು ಬೈಲಹೊಂಗಲದಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ ಅವರು, ಮತ್ತೆ ಕಿತ್ತೂರಿನ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ನಡೆಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಅವರ ಹೋರಾಟ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧದ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನವರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೇವಲ ಅವರು ಗೆದ್ದ ಯುದ್ಧಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಅಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸೋಲು ಎದುರಾದರೂ ಅನ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ತಲೆಬಾಗದ ಅವರ ನಿರ್ಧಾರ, ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ತೋರಿದ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಆಡಳಿತದ ವಿರುದ್ಧದ ಪ್ರತಿರೋಧವೇ ಅವರನ್ನು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅಮರರನ್ನಾಗಿಸಿದೆ.
ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದ ಸಂಗೊಳ್ಳಿ ರಾಯಣ್ಣ

ಹೀಗೆ ಅಪ್ಪಟ ದೇಶಪ್ರೇಮಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ನಿಧನಳಾದರೂ ಬ್ರಿಟೀಷರ ವಿರುದ್ಧ ಕಿತ್ತೂರಿನ ಹೋರಾಟ ನಿಲ್ಲದೇ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಬಲಗೈ ಬಂಟ ಸಂಗೊಳ್ಳಿ ರಾಯಣ್ಣ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಊರಿನ ವೀರರನ್ನು ಸಂಘಟನೆ ಮಾಡಿ ಶಕ್ತಿಯುತವಾದ ಸೈನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಗೆರಿಲ್ಲಾ ಮಾದರಿಯ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಬ್ರಿಟೀಷರಿಗೆ ತಲೆ ನೋವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ರಾಯಣ್ಣನ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ನೆರವು ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಸಂಶಯದ ಮೇಲೆ ವೀರಮ್ಮನನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮೊದಲು ಕುಸುಗಲ್ಲಿಗೆ, ನಂತರ ಬಳಿಕ ಬೇರೊಂದು ಗುಪ್ತವಾದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ.
ಇವೆಲ್ಲಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ನಡುವೆಯೂ ರಾಯಣ್ಣನ ಹೋರಾಟ ಮುಂದುವರೆದಿರುತ್ತದೆ. ದುರಾದೃಷ್ಟವಷಾತ್ ಆತನ ಸಂಗಡಿಗರಂತೆಯೇ ನಟಿಸುತ್ತಲೇ ಕೆಲವು ವಿಶ್ವಾಸದ್ರೋಹಿಗಳು 1830 ಫೆಬ್ರುವರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಯಣ್ಣನನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಹಿಡಿದುಕೊಟ್ಟು ಬ್ರಿಟೀಷರಿಂದ ಬಾರೀ ಮೊತ್ತದ ಬಹುಮಾನವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಇಂತಹ ದೇಶದ್ರೋಹಿ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಲಿಂಗನಗೌಡ ಮತ್ತು ವೆಂಕನಗೌಡರಿಗೆ ಬ್ತಿಟೀಶ್ ಸರ್ಕಾರ ಕೇವಲ 300/- ರೂಪಾಯಿ ಬಹುಮಾನ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ 300/- ರೂಪಾಯಿ ಆಸೆಗಾಗಿ ಒಬ್ಬ ನಿಜವಾದ ದೇಶಪ್ರೇಮಿಯನ್ನು ಬಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದು ಅಕ್ಷಮ್ಯ ಅಪರಾಧವೇ ಸರಿ.
ಮುಂದೆ ಮೇ 1830 ರಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ದತ್ತುಪುತ್ರ ಶಿವಲಿಂಗಪ್ಪ ಹಾಗು ಇತರೇ 400 ಜನರು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸ್ವಯಂ ಸೆರೆಯಾದರೆ, ಅದೇ ಜುಲೈ 1830 ರಂದು ವೀರಮ್ಮ ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮರಣಹೊಂದುತ್ತಾಳೆ. ವಿಷ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮರಣ ಹೊಂದಿದಳೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆಯಾದರೂ, ಬ್ರಿಟಿಷರೇ ವೀರಮ್ಮನಿಗೆ ವಿಷ ಹಾಕಿ ಕೊಂದರೆಂದೇ ಇಂದಿಗೂ ಅಲ್ಲಿನ ಜನರ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿದೆ. 1831 ಜನೆವರಿ 26 ರಂದು ಸಂಗೊಳ್ಳಿ ರಾಯಣ್ಣನನ್ನು ನಂದಗಡದಲ್ಲಿ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಿತ್ತೂರಿನ ಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಇತಿಹಾಸದ ತೆಕ್ಕೆಗೆ ಜಾರಿಹೋದದ್ದು ದುರಂತವೇ ಸರಿ.
ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನವರ ವೀರಾವೇಶ
ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನವರ ಸಾಹಸಗಾಥೆಯನ್ನು ಕನ್ನಡಿಗರ ಮನೆಮನೆಗೆ ತಲುಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗವೂ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ. ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನವರ ಕುರಿತಾದ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ನಟಿ ಬಿ. ಸರೋಜಾದೇವಿಯವರು ರಾಣಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿ ಜನಮನ ಗೆದ್ದರು.
ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಎದುರು ತಲೆಬಾಗದೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ರಾಣಿ, ತನ್ನ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲದ ವಿದೇಶಿ ಆಡಳಿತಗಾರನಿಗೆ ಕಪ್ಪ ನೀಡಲು ನಿರಾಕರಿಸುವ ದೃಶ್ಯಗಳು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ದೇಶಪ್ರೇಮದ ಭಾವನೆ ಮೂಡಿಸಿದವು. ಚಿತ್ರದ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು ಕಲಾತ್ಮಕ ನಿರೂಪಣೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳ ಹಿಂದಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸತ್ಯವೆಂದರೆ—ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಸಶಸ್ತ್ರ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದರು. ಅವರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಬಿ. ಸರೋಜಾದೇವಿಯವರು ತಮ್ಮ ಅಭಿನಯದ ಮೂಲಕ ಜೀವಂತಗೊಳಿಸಿದ್ದು, ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಸ್ಮರಣೀಯ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.
ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನವರ ಹೋರಾಟ ನಮಗೆ ನೀಡುವ ಸಂದೇಶ
ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನವರ ಜೀವನವು ಇಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೂ ಹಲವು ಪಾಠಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
- ಅನ್ಯಾಯದ ಎದುರು ಮೌನವಾಗಿರಬಾರದು. ಅಧಿಕಾರ ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದು ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಜನರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಧೈರ್ಯ ಇರಬೇಕು.
- ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಮಿತಿಯಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿ, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಾಯಕತ್ವ ವಹಿಸಿದ ಚೆನ್ನಮ್ಮ, ಮಹಿಳೆಯರ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಮಾದರಿಯಾದರು.
- ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಅಮೂಲ್ಯ. ಅಧಿಕಾರ, ಸಂಪತ್ತು ಅಥವಾ ಜೀವದ ಭಯದಿಂದ ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡದೆ ಹೋರಾಡಿದ ಅವರ ಬದುಕು, ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.
- ಒಗ್ಗಟ್ಟು ಮತ್ತು ನಿಷ್ಠೆ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಬಲ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಕಿತ್ತೂರಿನ ಸೈನಿಕರು, ಸರದಾರರು ಮತ್ತು ನಂತರ ಸಂಗೊಳ್ಳಿ ರಾಯಣ್ಣನಂತಹ ಹೋರಾಟಗಾರರು ತೋರಿದ ಸಮರ್ಪಣೆ, ಸಾಮೂಹಿಕ ಹೋರಾಟದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಕೊನೆಯ ಮಾತು. ಕಿತ್ತೂರಿನ ವೀರರಾಣಿ ಕನ್ನಡಿಗರ ಹೆಮ್ಮೆ
ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನವರ ಜೀವನಗಾಥೆ ಕೇವಲ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಒಂದು ಯುದ್ಧದ ಕಥೆಯಲ್ಲ. ಅದು ಸ್ವಾಭಿಮಾನ, ಧೈರ್ಯ, ನಾಯಕತ್ವ ಮತ್ತು ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧದ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪ್ರಬಲ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸವಾಲು ಹಾಕಿದ ಅವರು, ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ನಂತರ ಸಂಗೊಳ್ಳಿ ರಾಯಣ್ಣನಂತಹ ವೀರರು ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ, ಕಿತ್ತೂರಿನ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಕಿಚ್ಚನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿಟ್ಟರು.
ಇಂದು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನವರ ಜಯಂತಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಅವರ ಪ್ರತಿಮೆಗೆ ಹಾರ ಹಾಕುವುದು ಅಥವಾ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಅವರು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ಧೈರ್ಯ, ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಆಗಿದೆ.
ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ಹೆಮ್ಮೆಯ ವೀರವನಿತೆ ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನವರಿಗೆ ನಮ್ಮ ಶತಶತ ನಮನಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುರುವುದು ಸಮಸ್ತ ಕನ್ನಡಿಗರ ಆದ್ಯ ಕರ್ತವೇ ಆಗಿದೆ ಅಲ್ವೇ?
ಏನಂತಿರೀ?
ನಿಮ್ಮವನೇ ಉಮಾಸುತ